Lễ pháp là thứ dùng để trị nước, ổn định lòng dân, khiến dân chúng có trật tự, đem lại lợi ích cho hậu thế. Khi người khác vi phạm lễ pháp thì phải trừng phạt; một khi họ nhận tội thì phải khoan thứ, cân nhắc đức hạnh của mình mà xử trí họ, lượng sức mình mà sắp xếp cho họ, chọn thời cơ có lợi để hành động, không gây phiền hà cho người đời sau. Đó chính là tinh túy của lễ pháp.
Vân Thọ, hôm nay con có giữ đúng lễ pháp không?
Giọng nói điềm đạm của Ly Thạch vọng ra từ thư phòng. Ông là thầy dạy lễ giáo của Vân Thọ, mỗi tháng vào mùng một và rằm đều đến nhà giảng bài cho cậu bé, chủ yếu là về lễ pháp. Thật ra ngay cả Vân Diệp cũng chẳng biết lễ pháp gồm những gì. Hôm nay đứng ngoài cửa sổ nghe giảng, hắn cũng thu hoạch được đôi điều: lễ pháp chính là nền tảng không thể lay chuyển của vương triều phong kiến.
Nhưng xem phản ứng của Vân Thọ thì thấy thằng bé không bài xích. Trong cốt cách nó có một vẻ kiêu hãnh, là do Tân Nguyệt truyền cho. Từ nhỏ mẹ đã bảo với nó rằng tổ sư gia nhà mình là thần tiên, mẹ tận mắt thấy những pháp khí biết phát sáng, biết tấu nhạc. Chuyện này chỉ được để trong lòng, không được kể với ai. Cha con do chính thần tiên dạy dỗ nên mới thông minh đến thế, tuổi còn nhỏ đã được phong hầu, lại còn là Truyền Mệnh hầu. Hứa tiên sinh Kính Tông vất vả gần cả đời mà còn chẳng vớ được tước vị nào. Khoai tây, ngô vốn đều là của nhà ta; cha con không nỡ nhìn tá điền đói bụng nên mới động lòng từ bi dâng chúng ra. Bây giờ tá điền khắp thiên hạ đều nợ nhà ta một món ân tình.
Dạy con theo kiểu ấy mà không làm hỏng nó, Vân Diệp cho rằng thuần túy là nhờ một nửa dòng máu của mình phát huy tác dụng. Đời người ấy mà, thuở thiếu thời gây dựng sự nghiệp, trung niên dạy con, về già hưởng phúc. Đây là con đường tất phải đi; bỏ lỡ bất kỳ khâu nào, đời người ắt sẽ có nuối tiếc. Mỗi giai đoạn đều phải có trọng tâm riêng.
Mười ba năm gian khổ chinh chiến đã đặt nền móng vững chắc cho nhà họ Vân. Giờ đây cuối cùng cũng đến lúc dạy con. Đại Đường vẫn là một xã hội chết yểu: ba mươi tuổi đã xưng lão phu, năm mươi tuổi được gọi là trường thọ, bảy mươi tuổi thì đã có thể muốn làm gì thì làm. Nghe Hứa Kính Tông kể, cưỡng hiếp cũng chẳng phạm pháp. Ông ta đang định cố sống đến ngoài bảy mươi rồi tha hồ làm chuyện xấu.
Đây không phải chuyện đùa. Huyện Trường An xử án đúng như thế. Logic kiểu gì vậy? Thế nào gọi là “bảy mươi tuổi tinh khô huyết cạn, không còn sức làm việc ấy”? Vô Thiệt ở viện bên cạnh đã tám mươi sáu tuổi mà vẫn vặn đứt được khăn trải giường, kéo nổi cây cung cứng bốn thạch. Còn những thanh niên cường tráng như mình thì một hai chục người cũng bị giết trong chớp mắt.
Có điều, chuyện này cũng gián tiếp cho thấy người Đại Đường đoản thọ. Cuộc điều tra dân số do thư viện Ngọc Sơn thực hiện cho biết tuổi thọ trung bình của tá điền ở điền trang nhà họ Vân trù phú nhất chỉ có năm mươi mốt tuổi.
Phải biết rằng trong điền trang có hai vị thần y nổi tiếng về y thuật. Thần tiên ông Tôn cứ rảnh là bắt mạch cho người già gặp trên đường, chưa kể thức ăn ở điền trang nhà họ Vân vô cùng dư dả, môi trường sống cũng chẳng nơi nào sánh bằng.
Còn tuổi thọ của tá điền ở những châu huyện xa xôi thì nghe mà đau lòng. Đại Đường giàu có được năm sáu năm rồi, vậy mà tuổi thọ trung bình của tá điền chỉ vỏn vẹn ba mươi hai tuổi.
Chủ yếu là tỷ lệ trẻ nhỏ chết yểu cao đến kinh người. Cách đỡ đẻ thiếu vệ sinh đã trở thành nguyên nhân tử vong hàng đầu của trẻ sơ sinh và sản phụ. Vân Diệp biết nhiều số liệu đến thế là vì các học sinh rời thư viện làm quan đều có thói quen thống kê. Quan lại Lục bộ không công nhận số liệu, nhưng thư viện thì có. Những tấu sớ số liệu bị Lục bộ trả về, trước khi đem đốt đều được quan viên ở đó thu dọn, chuyển đến thư viện; rồi thư viện sắp xếp cho học sinh vừa học vừa làm chỉnh lý thành sách. Qua năm sáu năm, từ những số liệu ấy đã có thể thấy rõ tình hình tổng thể của từng châu huyện
Thương nhân là những người nhạy bén nhất trên đời. Hễ về Trường An, Hà Thiệu lại lao thẳng vào phòng tư liệu, miệt mài đọc đến quên ăn quên ngủ. Vị quản sự thư viện phiền phức, không chịu nổi cảnh ấy, muốn ngăn Hà Thiệu quấy rầy bằng cách thu phí. Nào ngờ Hà Thiệu lập tức đặt mười đồng vàng lên bàn, còn nói nếu chưa đủ thì sẽ bảo quản gia mang thêm ngay.
Hứa Kính Tông vừa quay lại thư viện làm viện phán, dĩ nhiên chẳng đời nào thấy tiền mà không nhận. Nhưng bảo quản gia mang tiền tới thì quá đáng thật. Thế là mức phí mười đồng vàng cho mỗi lần xem được ấn định từ đó. Giờ đây người muốn xem số liệu đâu chỉ có Hà Thiệu; hễ là thương gia lớn một chút đều sai chưởng quỹ thông minh nhất đến đối chiếu, tra cứu số liệu. Chẳng ai thèm hỏi han gì về chuyện mười đồng vàng, khiến Hứa Kính Tông hối hận suốt bao ngày.
Cho đến một hôm, Phòng Huyền Linh xuất hiện trước cửa phòng tư liệu. Vị quản sự mắt chó coi thường người khác kia đập tấm biển thu phí xuống bàn: “Thư viện chưa bao giờ có lệ cung cấp tư liệu miễn phí. Tể tướng cũng không ngoại lệ.”
Phòng Huyền Linh nghiến răng móc mười đồng vàng ra rồi bước vào phòng tư liệu. Trước những dãy kệ gỗ khổng lồ, ông kinh ngạc đến ngây người. Nhìn số hiệu trên kệ, Đại Đường có mười bốn đạo, hơn ba trăm quân châu, vậy mà danh mục ghi chép có tới một trăm bảy mươi ba châu. Phần lớn đều là châu huyện trù phú. Danh mục vùng Quan Trung nhiều nhất, chẳng thiếu một châu nào.
Ông vội ghi lại số liệu của Thắng Châu, nơi hẻo lánh nhất thuộc Quan Nội đạo, rồi trở về Trung thư tỉnh, sai thuộc lại đối chiếu ngày đêm. Kết quả cuối cùng lại chính xác không sai chút nào. Ghi chép của thư viện tỉ mỉ hơn văn thư của Trung thư quá nhiều.
Trung thư tỉnh, Môn hạ tỉnh và Thượng thư tỉnh ba lần gửi công văn, mong thư viện Ngọc Sơn giao những số liệu này cho Trung thư tỉnh quản lý, nhưng lần nào cũng bị trả lại. Thư viện nói việc này cần bệ hạ gật đầu. Phía trước tên thư viện Ngọc Sơn còn có hai chữ đề danh, gọi là Hoàng gia! Thư viện Ngọc Sơn đã bỏ công sức, trước khi thu hồi vốn liếng thì chưa bàn đến chuyện ấy.
Hôm nay Trưởng Tôn đến là để xử lý chuyện này. Thư viện không thể dùng bí mật quốc gia để kiếm tiền bất chính. Trong một số ghi chép thậm chí còn có đánh giá về sức chiến đấu của phủ binh, như thế là không ổn; nếu để kẻ địch biết được thì còn ra thể thống gì. Biết mình không thuyết phục nổi Lý Cương, bà đành kéo Vân Diệp đi cùng. Tam tỉnh đã chịu thiệt trước thư viện không phải chỉ một hai lần. Những thứ họ vứt như rác, thư viện nhặt về biến thành báu vật; giờ họ lại muốn đòi về thì phải tỏ ra đủ thành ý mới được.
“Nương nương, người kéo ta đi cũng vô ích. Ta chỉ là viện phán nhỏ bé, cũng như Hứa Kính Tông thôi. Trên ta còn có sơn trưởng, viện giám, lại còn có bệ hạ là viện trưởng. Tiên sinh Nguyên Chương không đồng ý thì đệ tử cũng hết cách. Người nên đi trách mấy kẻ ngốc ở Tam tỉnh mới phải. Báu vật mà cứ để mất không công, chuyện hồ đồ như vậy họ đâu phải chỉ làm một hai lần. Cứ mỗi lần họ phạm sai lầm, người lại phải ra mặt một phen. Cứ thế này thì thư viện dứt khoát chẳng buồn để ý đến những chuyện ấy nữa cho rồi, khỏi phí sức vô ích.”
“Im miệng! Ta là hoàng hậu, không phải bệ hạ. Chuyện của Tam tỉnh không đến lượt ta quản. Lát nữa ta sẽ đi gặp tiên sinh Lý Cương. Ngươi phải nói giúp, nhất định thuyết phục tiên sinh Lý Cương giao phòng tư liệu cho Trung thư tỉnh.”
Trước mặt Vân Diệp, Trưởng Tôn vẫn mang vẻ ngang ngược, không nói lý lẽ. Vân Diệp đã quen rồi. Hắn nhận ra quan hệ giữa mình và Trưởng Tôn khá giống Tân Nguyệt với Vân Thọ. Tân Nguyệt đối với Vân Thọ cũng như vậy; càng chống đối thì càng bị trấn áp nghiêm khắc hơn.
Ngày mưa, trời âm u ẩm thấp. Tiên sinh Lý Cương ngồi bên lò sưởi, trên chân phủ một tấm chăn. Trưởng Tôn lịch sự hỏi thăm sức khỏe Lý Cương rồi lập tức nhắc đến chuyện phòng tư liệu.
Lý Cương nheo mắt nói: “Nương nương nói cũng có lý. Phòng tư liệu đặt trong thư viện quả thật có nhiều điều bất tiện. Những phần liên quan đến quân sự và phòng thủ không thích hợp để lưu lại trong thư viện. Nương nương không nói thì giao chúng ra cũng là việc tất yếu. Nhưng phần liên quan đến dân sinh, thư viện vẫn còn cần dùng nhiều. Tiên sinh Hiên Nhân hiện đang bắt tay so sánh sự khác biệt giữa xã hội loài người và quần thể thú vật, rất cần những tư liệu này. Người là bậc đọc sách, hẳn phải biết nghiên cứu học vấn không thể có chút giả dối nào, tất cả đều phải dựa vào số liệu mà nói. Thư viện có thể cho phép Trung thư tỉnh sao chép một bản.”
Thấy Trưởng Tôn còn định lên tiếng, tiên sinh Nguyên Chương mỉm cười khuyên: “Nương nương cứ yên tâm. Những số liệu về quân sự và phòng thủ, thư viện chưa bao giờ mở cho người ngoài xem. Thật ra thư viện làm vậy là muốn buộc Tam tỉnh hiểu cách xem số liệu, biết sử dụng số liệu. Trước kia ép họ học, hiệu quả không tốt; giờ phải để họ cầu xin được học thì mới khiến họ động lòng.”
Thư viện chưa từng nghĩ đến chuyện chiếm riêng những số liệu này. Đây đều là tâm huyết của quan lại Đại Đường, nhất định phải giao cho Tam tỉnh, chỉ là chưa phải lúc này thôi. Nếu họ không học được cách phân biệt thứ gì hữu dụng, thứ gì vô dụng, chuyện như vậy sẽ còn xảy ra. Trời lạnh đất đóng băng, nương nương chi bằng uống chén trà cho ấm người.”
Nghe lời Nguyên Chương, Trưởng Tôn bật cười. Nếu thư viện chỉ tạm thời làm khó Tam tỉnh một chút thì bà việc gì phải bận tâm. Bà nhận chén trà gừng Nguyên Chương đưa, nhấp một ngụm rồi nhìn mưa bay ngoài cửa sổ, cảm khái: “Năm xưa mở thư viện Ngọc Sơn, chẳng qua chỉ là nhất thời nổi hứng của bệ hạ. Ai ngờ mới mười năm, nơi này đã trở thành xương sống của Đại Đường.”
“Giờ đây đến cả Tam tỉnh cũng phải cúi đầu trước nơi này. Tiên sinh Văn Kỷ còn nhớ bức tranh Vân Diệp vẽ năm đó không? Lúc cung nhìn bức tranh ấy, ta cứ tưởng đó là chuyện viển vông. Nào ngờ mười năm thoáng chốc trôi qua, phần lớn những gì trong tranh đã thành sự thật. Thêm mười năm nữa, nơi này sẽ biến thành một tòa thành nguy nga. Ha ha, Thành phố học vấn, Thành phố trí tuệ, chẳng biết cái tên nào mới đúng hơn.”
Lý Cương mở mắt, cười lớn: “Dù là Thành phố học vấn hay Thành phố trí tuệ, nơi này ắt sẽ rạng danh muôn thuở. Niên hiệu Trinh Quán cũng nhất định được vạn đời ca tụng nhờ sự hiện diện của nó. Có Trinh Quán thì mới có Thành phố trí tuệ, đó là tiền đề. Lão phu và những người khác chẳng qua chỉ là một viên gạch của tòa thành này. Tòa thành này ắt sẽ là vinh quang của bệ hạ, cũng là vinh quang của nương nương, càng là vinh quang của Đại Đường.”
Gừng càng già càng cay. Cú nịnh này quả thật khéo, vỗ mông ngựa cả quốc gia, hoàng đế lẫn hoàng hậu. Lão già mấy hôm trước còn chê bai giá trị quan của Vân Diệp, chớp mắt đã biến thành bộ dạng này. Sống đủ lâu quả nhiên có thể chẳng kiêng nể gì. Nhìn Trưởng Tôn vui chưa kìa, trong mắt bà đã ánh lên vẻ mong chờ.
Thôi xong! Mong muốn lấy được phòng tư liệu của Trưởng Tôn hôm nay chắc chắn sẽ tan thành mây khói, bởi trong phòng đang có cả trăm học sinh nhanh tay sao chép. Lý Cương, Nguyên Chương nói nghe hay lắm, thật ra chỉ muốn giúp đám học sinh có thêm thời gian sao chép. Thư viện còn lo dạy học sinh của mình chẳng xuể, ai rảnh mà dạy Tam tỉnh.