Chuyện gì nghĩ thì cũng đơn giản, nhưng bắt tay vào làm lại luôn phát sinh đủ thứ rắc rối. Chẳng hạn như bây giờ, xui thật: mực không bám vào chữ đất nung, thứ in ra đen sì, chẳng nhìn rõ gì; giấy thì lại quá giòn, rung thêm mấy cái là vỡ tan. Ý tưởng và thực tế quả thật cách nhau hơi xa.
Lại thất bại thêm lần nữa, mọi người đều hơi ủ rũ, chỉ có Nhan Chi Thôi là hào hứng cầm tờ giấy vừa in ra cuối cùng ngắm nghía, vui vẻ chỉ vào hai chữ “Tử viết” mà nói: “Chẳng phải đã in ra được rồi sao? Hai chữ ‘Tử viết’ này in rất rõ, vậy nghĩa là phu tử cũng mong chúng ta thành công. Mực không hợp thì tìm loại phù hợp. Đã in được hai chữ, nhất định cũng in được hàng nghìn hàng vạn chữ.”
Sự thật chứng minh, văn nhân đúng là chẳng có tố chất làm nghiên cứu khoa học. Bầu nhiệt huyết và chí lớn cứ bị bào mòn dần sau hết lần thất bại này đến lần thất bại khác. Người trong phòng vơi dần, cuối cùng chỉ còn Vân Diệp và cha con Nhan Chi Thôi. Nhan Sư Cổ đang ở đằng xa bàn với tiên sinh Nguyên Chương xem rốt cuộc có bao nhiêu loại đao pháp khắc con dấu; chỉ cần tổng kết được, sẽ thành một hệ thống thực tế, lưu danh thiên cổ chẳng phải chuyện khó. Hai người định tối nay bắt đầu trao đổi. Còn tiên sinh Lý Cương thì có một buổi giảng rất quan trọng. Hai vị tiên sinh Ly Thạch và Kim Trúc nghiêm nghị khuyên bảo Vân Diệp một hồi, nói rằng họ cần nghiên cứu lại lịch sử nghề in, biết đâu tìm được nguyên do; muốn tìm nguyên nhân thì phải đến thư viện tra cứu sách vở.
Thế này thì đúng là mặt dày hết chỗ nói. Nghề in vừa mới bắt đầu, cảm hứng có được từ việc dập bia, mọi thứ còn đang mò mẫm, lấy đâu ra sử liệu để họ nghiên cứu?
Lại thất bại thêm lần nữa, Vân Diệp bắt đầu ngẫm xem rốt cuộc vấn đề nằm ở đâu. Tất thăng thời Tống làm được, chẳng có lý nào mình lại không làm được. Nổi nóng lên, Vân Diệp đổ cả một tảng mực in lớn ra, phết đều lên bản chữ. Khá lắm, in ra cực kỳ rõ ràng, khoảng cách, nét chữ đều không có vấn đề. Đang định khoe với lão gia tử thì chợt thấy cha con họ nhìn mình bằng ánh mắt khinh bỉ.
“Tiểu tử, mực in của ngươi là bột trầm hương thượng hạng, có thêm chu sa, bột khoáng, thậm chí cả thuốc chống sâu mọt. Thứ này khắp Trường An có mấy nhà dùng nổi? Ngươi lại đem đi in sách, sách in ra thế này thì ai mua nổi? Bảo sao người ta gọi ngươi là phá gia chi tử.”
Nhan Chi Thôi rất bất mãn với hành động phá của của Vân Diệp. Theo lão gia tử, chỉ có cách làm nhanh, rẻ, tốt thì mới có thể phát sách đi khắp thiên hạ. Lão đã sớm tính xem phải in bao nhiêu sách khai sáng, còn tác phẩm của người khác thì đều bị lão vô thời hạn đẩy xuống sau.
Chỉ có kẻ cố chấp mới thành công. Vân Diệp hậm hực ném thỏi mực trong tay đi, cố bình ổn cơn bực bội, nhìn vẻ mệt mỏi của lão gia tử mà thấy hơi áy náy. Bắt một ông già trăm tuổi đến đây nghiên cứu, đúng là chẳng nhân đạo chút nào.
“Lão tổ tông, người cứ an tâm. Chữ đất nung không xong thì chữ gỗ nhất định làm được, chỉ cần dùng loại mực khắc bản là đủ. Tiểu tử đã hỏi rồi, mực khói thông cũng dùng được. Người không cần hao tâm tổn sức vì chuyện này, cứ liệt kê những sách cần in, còn lại giao cho tiểu tử lo. Hai tháng nữa là đến đại thọ của người, tiểu tử sẽ lấy việc này làm quà mừng, chúc thọ lão tổ tông.”
Nhan Chi Thôi quệt mặt, gật đầu nói: “Con nói phải, lão già ở đây chỉ tổ vướng chân, khiến con phân tâm. Tử Thiện, chúng ta về nhà thôi. Giao việc cho người trong nghề làm còn hơn chúng ta ở đây chỉ tay năm ngón.”
Nhan Tử Thiện đánh xe bò đưa cha về nhà. Vân Diệp tiễn xe đi rồi quay lại, lập tức sai quản sự mời Công Thâu Mộc, Lý Thái cùng một đám cuồng nghiên cứu trong thư viện đến.
Ý tưởng rất đơn giản: trong thư viện có đâu chỉ một hai học trò thích điêu khắc, cứ gom hết lại khắc gỗ. Tiên sinh Ngọc Sơn viết chữ phi bạch rất đẹp, nên sẽ viết mẫu chữ. Vì phải viết ngược, Vân Diệp rất lo có sơ suất, định dặn dò tiên sinh Ngọc Sơn một tiếng, nhưng vừa mở miệng đã bị đuổi ra ngoài.
Người đuổi hắn ra không chỉ có tiên sinh Ngọc Sơn. Công Thâu Mộc và Lý Thái cũng có thái độ y như vậy. Vừa bước vào đã thấy Công Thâu Mộc chỉ tay ra cửa, Vân Diệp đành lủi thủi quay đi. Hai thầy trò này một khi đã vào guồng thì ghét nhất loại người như Vân Diệp: cái gì cũng biết nhưng chẳng tinh thông thứ gì.
May mà những học trò khác không có tật xấu như mấy người kia. Vừa khắc chữ, họ vừa mang chiếc ấm trà yêu thích đến biếu tiên sinh Vân. Mấy hậu bối nhà Công Thâu liên tục gọt gỗ, các khúc gỗ đều rất ngay ngắn. Vân Diệp dùng thước vuông kiểm tra góc chín mươi độ, thấy gần như chẳng sai chút nào; ngay cả kích thước cũng đồng đều đến kinh ngạc. Họ không dùng thước, chỉ dựa vào đôi mắt và chiếc bào mà nhanh chóng làm xong những thanh gỗ Vân Diệp cần. Gỗ nam mộc vân vàng nhà họ Vân không thiếu; nếu điện Vạn Dân không còn đang sửa sang những công đoạn cuối, trong tay Vân Diệp còn có nhiều gỗ nam mộc hơn nữa.
Ba lần, chỉ thử vỏn vẹn ba lần, Lý Thái đã đưa bản Luận Ngữ in xong cho Vân Diệp xem. Với Vân Diệp, kẻ loay hoay cả ngày mà chẳng làm nên trò trống gì, cậu ta khinh bỉ đến cực điểm.
Cũng chẳng màng lúc này đã là canh hai, cậu sai hộ vệ cưỡi ngựa đưa sách đến nhà họ Nhan ngay trong đêm. Nếu không mau đưa qua, Nhan Chi Thôi sẽ mất ngủ. Người già không chờ được.
Khắc chữ gỗ thì bắt một con chó đến cũng có thể dùng miệng cắn ra được — đó là lời kết luận của Công Thâu Mộc. Ý ông ta là Vân Diệp cùng mấy vị tiên sinh khác chẳng cần có đầu óc làm gì. Hai thầy trò vênh váo thưởng thức trà mới của nhà họ Vân, nhón bánh ngàn lớp nhà họ Vân chuẩn bị cho lão tiên sinh, vừa ăn uống vừa chê bai Vân Diệp; đặc biệt cái miệng độc của Lý Thái thì khỏi phải nói.
“Hai vị đại công thần quả nhiên đáng kính phục. Ngày mai ta sẽ thuật lại nguyên văn những lời hai vị nhận xét về lão tiên sinh Nhan Chi Thôi, tiên sinh Lý Cương, tiên sinh Nguyên Chương, tiên sinh Ly Thạch, tiên sinh Kim Trúc, cả tiên sinh Nhan Tử Thiện nữa. Ta sẽ nói với họ rằng trước trí tuệ của hai vị cao nhân, chúng ta chỉ có thể đi ăn phân. Không biết giữa những lời công kích của thiên hạ, tiên sinh Công Thâu còn giữ được phong thái cao nhân thế này không. Còn Tiểu Thái, lão tiên sinh Nhan nhất định sẽ viết thư hỏi Hoàng hậu nương nương về cách dạy con.”
Lý Thái nghiêm chỉnh đặt miếng bánh ngàn lớp trong tay xuống, nói với Công Thâu Mộc: “Chữ đất nung sau khi nung cứng, chắc chắn đẹp hơn chữ gỗ khi in ra, lại bền hơn. Đệ tử nhận thấy tốc độ tìm chữ, xếp chữ vẫn còn phải cải thiện; hẳn có thể chế ra dụng cụ phù hợp để tăng hiệu suất. Đệ tử định bế quan mấy ngày, nghiên cứu cho kỹ. Xin cáo từ.”
Nhìn Lý Thái rời đi vội vã với vẻ mặt đầy ưu tư, Công Thâu Mộc cười khổ nói với Vân Diệp: “Thấy chưa? Đi một bước tính ba bước chính là bản tính của thằng bé này. Chúng ta vừa làm ra chữ gỗ, nó đã nghĩ cách nâng cao hiệu suất, phát huy công dụng chữ gỗ đến mức tối đa. Có được đệ tử như vậy, lão phu thật may mắn. Chỉ là bỏ mặc một mình sư phụ gánh tội thay thì là lẽ gì?”
“Được rồi, có đệ tử như thế là ông thắp hương cao lắm rồi. Nguyên liệu làm điện Vạn Dân dùng sai, xảy ra sự cố lớn như vậy mà nó chẳng hỏi han gì, đã đứng ra gánh tội thay ông. Nhà ông cũng chẳng chịu xem kỹ ‘Lễ điển’. Theo thuyết Ngũ Đức Chung Thủy, Đại Đường ta sùng thượng Hỏa Đức, ông lại cứ nhất quyết làm thành Thổ Đức. Nếu là thợ khác thì đầu đã lìa khỏi cổ từ lâu. Chỉ nhà ông có đệ tử chống đỡ, cứng rắn bịa ra thuyết kỳ quặc ‘Thổ làm nền, Thủy làm thân, Hỏa làm ngọn’, bác đến mức các đại nho cứng họng. Triều đại khác chỉ có một đức tính, giờ thì hay rồi, Đại Đường có ba. Chỉ bỏ Kim, thứ chủ về hình phạt, và Mộc, thứ tượng trưng cho sức sống. Bệ hạ thích lập công khoe tài mà lại tin lời ấy, giúp nhà ông thoát nạn. Ông chịu thay nó chút tội vặt cũng phải thôi.”
Nhắc đến chuyện này, Công Thâu Mộc vẫn còn đầy vẻ sợ hãi. Ban đầu ông cứ tưởng chỉ cần dựng lên một tòa cung điện đẹp đẽ, hợp với điển chế là được. Ai ngờ lúc quét lớp lót lên cột hành lang, còn dư rất nhiều bột trét màu vàng. Công Thâu Giáp chẳng nghĩ ngợi gì, cứ thế dùng luôn; đằng nào màu gì cuối cùng cũng bị lớp sơn phủ lên, ông ta chẳng nghĩ nhiều. Nào ngờ một vị thị lang bộ Lễ đến giám sát công trình vô tình phát hiện cảnh ấy, lập tức nổi giận, ra lệnh dừng thi công, tống Công Thâu Giáp vào ngục chờ luận tội. Khi đó Vân Diệp đang ở Lĩnh Nam, nước xa không cứu được lửa gần, đành phải nhờ Lý Thái ra mặt.
Ngụy vương gia thông hiểu cổ kim. Vừa lên điện, cậu ta đã đọc vanh vách điển tịch của bộ Lễ, còn sắp xếp lại cả quá trình biến đổi qua bao năm tháng. Kết luận cuối cùng là những thứ này đều nhảm nhí; thuyết Ngũ Hành tương sinh tương khắc vốn không đứng vững. Khi hiểu biết của con người về sự vật ngày càng sâu sắc, sớm muộn gì họ cũng vứt bỏ những thứ cổ hủ ấy, không nên ôm khư khư giáo điều cũ để nhìn thế giới mới.
Lý Nhị ngồi phía trên, nhìn đứa con trai nói năng lưu loát mà lòng rất đỗi vui mừng. Tuy không chấp nhận lý lẽ của con, ông cũng không phạt Công Thâu Giáp, chỉ ra lệnh làm lại mà thôi.
Mấy vị lệnh quan từng làm thầy Lý Thái túm cổ áo cậu, bắt cậu nói rõ vì sao Ngũ Đức không thể tương sinh tương khắc. Lý Thái cũng chẳng hề nao núng, đưa mấy vị lệnh quan về thư viện. Mọi người đóng cửa, chen chúc trong phòng thí nghiệm suốt hai canh giờ. Sau đó, các lệnh quan thất thần rời đi. Chỉ còn Lý Thái đứng một mình trước cửa phòng thí nghiệm, hai tay đút túi, vai rụt lại, nhìn đám gia nhân quét dọn, thu xếp bãi chiến trường. Đối với phòng thí nghiệm, Lý Thái chưa bao giờ qua loa.
“Hầu gia Vân, những lời ấy cũng chỉ có cậu ta dám nói. Người khác mà nói ra thì đã bị chụp mũ đại nghịch bất đạo, chém đầu ở Tây Thị rồi. Nói cho cùng, Giáp nhi cũng vì sơ suất. Trong hoàng gia chẳng có chuyện nhà, chỉ cần một chút việc nhỏ cũng bị phóng đại thành đại sự liên quan đến vận nước. Chuyện này khó làm lắm, chẳng có lợi lộc gì, chỉ có thể thu về chút danh tiếng.”
“À phải, lần này ngươi dốc hết sức ứng phó với Nhan Chi Thôi là vì chuyện gì? Chuyện bà nội ngươi, con gái ngươi chưa thể đem ra bàn, còn nói hiếu kính người già thì càng không phải. Điền Tương Tử cũng là người già, ngươi đã đích thân đưa lão ta đến vùng cực địa chịu chết, chẳng thấy ngươi mảy may không nỡ.”
Vân Diệp ngồi xổm trước cửa, ngước nhìn dải Ngân Hà rực rỡ, chậm rãi nói: “Lão gia tử là người tốt, là một người học giả thuần túy, không hiểu quyền mưu, chẳng biết gian trá, đến giờ vẫn giữ được tấm lòng trẻ thơ. Sống gần trăm năm, lão chỉ muốn được thấy cảnh văn đạo hưng thịnh. Đáp ứng nguyện vọng cuối cùng của một người già thì có gì sai?”
“Không sai, rất nên làm. Nhan Chi Thôi cả đời ngay thẳng, quả thật đáng kính trọng. Nhưng điều ta hỏi là rốt cuộc ngươi định làm gì, chứ không phải mấy thứ tiện thể kèm theo này.”