Khi hoàng đế tới nhà họ Vân, mặt trời vừa lên chưa lâu, sương đọng trên ngọn cỏ vẫn chưa tan. Giữa tiếng vó ngựa ầm ầm, những giọt sương cuối cùng cũng rơi xuống, thấm vào đất.
Thiên tử xuất hành, đất rung núi chuyển. Vân Diệp đứng bên đường nghênh đón xa giá của Lý Nhị, kinh ngạc đến ngây người. Quá đáng thật, chẳng qua chỉ đến nhà ăn một bữa nấm truffle thôi, cần gì phải bày đại giá thế này?
Riêng xe ngựa tùy tùng đã có đến tám mươi mốt cỗ. Cũng may Đại Đường bây giờ không có thứ gọi là chiến xa, nếu không, chỉ một nghìn cỗ chiến xa đã đủ lấp kín trang viên nhà họ Vân. Từ lọng che, chậu rửa tay, phất trần, ống nhổ, ghế để chân cho ngựa, ghế dựa, lò xách tay, hộp hương, bình nước, nghi đao đến thương đuôi báo, thứ gì cũng có đủ. Lọng đủ loại lớn nhỏ, hình dáng khác nhau, quạt trường thọ, các kiểu tràng và phướn, cờ hiệu đủ dạng, kim tiết, áo choàng, cờ chỉ huy, phủ việt, cờ hình sao, dưa nằm, dưa đứng, ngô trượng, dẫn trượng, đèn lồng đỏ, chẳng thiếu món nào. Đến khi năm con voi trang điểm lộng lẫy xuất hiện trước mắt, Vân Diệp đã thấy mình sắp ngất.
Lão Bùi cưỡi ngựa nháy mắt với Vân Diệp. Ông ta đã có mặt ở đây, nghĩa là toàn quân Kiêu Kỵ Vệ đều xuất động, đúng nghĩa vạn kỵ. Chỉ khi hoàng đế tế lễ ngoài kinh thành mới huy động đội hình long trọng đến vậy.
Theo quy củ, người ngồi trên xa giá cùng hoàng đế phải là thị trung và bí thư thừa. Nhưng nhìn cờ loan phượng thì biết Hứa Kính Tông và những người kia chắc chắn đã bị đẩy ra phía sau. Tên đánh xe cho hoàng đế kia sao trông quen thế? Mũ trụ che kín mặt nên không nhận ra, mãi đến khi gã vén mặt nạ lên, Vân Diệp mới kinh ngạc phát hiện người đánh xe lại là Lưu Hoằng Cơ. Lão già nịnh nọt đến mức này quả thật hiếm thấy.
Hoàng đế rõ là đến bắt nạt người ta. Mời hai vợ chồng họ tới ăn bữa cơm, ông ấy lại dẫn theo hơn một vạn người. Chớp mắt, Kiêu Kỵ Vệ đã biến trang viên nhà họ Vân thành một pháo đài quân sự. Lão Bùi còn liên tục ra lệnh cho binh sĩ gia cố tuyến phòng thủ ngoài cùng, chẳng biết định đề phòng ai.
Nông dân trong trang viên sợ chết khiếp. Ngoại trừ hai ông lão tự nguyện đứng ra, chuẩn bị để hoàng đế trút giận, những người còn lại đều rầu rĩ như nhà có tang.
Xe giá của Lý Nhị đi tới cổng lớn nhà họ Vân mới dừng lại. Vân Diệp đi theo một đoạn, bụi bám đầy người, chưa kịp rửa ráy thì đã thấy hoàng đế và Trưởng Tôn cùng bước xuống xe. Lưu Hoằng Cơ ngồi trên càng xe quất roi một cái, cỗ xe do sáu con ngựa kéo liền đi về khoảng đất trống mà Kiêu Kỵ Vệ đã dọn ra.
Vân Diệp còn chưa kịp nói chuyện với Lý Nhị, hai vợ chồng ông đã tươi cười bắt chuyện với bà cụ. Đến lúc ấy Vân Diệp mới nhớ ra, người mời khách là bà cụ chứ không phải mình.
Rõ ràng đã nắm rõ mọi chuyện trong ngoài nhà họ Vân, vậy mà cứ giả vờ như lần đầu tới đây, khiến bà cụ còn phải dẫn đường. Người đứng đón Lý Nhị ngoài cổng không chỉ có người nhà họ Vân. Lý Cương, Đỗ Như Hối, Phòng Huyền Linh tuy đều mặc thường phục, vẫn cung kính hành lễ với hoàng đế.
Hoàng đế ngồi chơi một lát ở nhà họ Vân rồi đề nghị cùng hoàng hậu đến thăm nhà một hộ nông dân. Vì khắp trang viên đều là người của Kiêu Kỵ Vệ và Thiên Ngưu Vệ, hoàng đế và hoàng hậu đi trước đi sau trong trang, trông chẳng khác gì đôi vợ chồng nhà thường dân.
Lão nông rõ ràng sắp bị hoàng đế dọa chết khiếp, vậy mà vẫn cố trèo lên tường sân nhà người ta, lớn tiếng chào hỏi. Mới đầu xuân, lão đã hỏi người ta nghĩ thế nào về vụ thu hoạch mùa thu.
“Không có ý kiến gì, cứ nghe quan gia thôi. Quan gia bảo làm thế nào thì làm thế ấy!”
Nghe lão nông trả lời, Vân Diệp lập tức cười toe. Người trong trang viên nhà họ Vân quả là thông minh, câu trả lời này khéo hết chỗ chê. Người ta vẫn bảo học vấn ở chốn thôn quê, quả thật chẳng lừa ta.
Lý Nhị nhăn mũi, dường như hơi ngượng. Ông vốn chỉ muốn dùng uy thế áp đảo họ, vừa tôn trọng ý dân, vừa cho họ biết uy nghi hoàng gia. Đó chỉ là ý định hơn thua nhất thời, nào ngờ khí thế lại quá lớn, dọa đám nông dân sợ rúm ró như chim cút, khiến cả chuyện mất sạch thú vị.
Quay đầu trông thấy Vân Diệp đang lén cười, cuối cùng ông cũng tìm được chỗ trút giận, bèn hừ mũi hỏi: “Ngươi thấy trẫm xuất hành thế này có hơi làm quá không?”
“Không ạ. Bệ hạ là thánh quân, dùng đại giá tế lễ ngoài kinh thành đến trang viên nhà họ Vân, vi thần vừa mừng vừa kinh ngạc.”
“E rằng kinh ngạc nhiều hơn vui mừng nhỉ? Điển chế đã ghi rõ, đế vương xuất hành, rời kinh ba mươi dặm phải cáo báo thiên hạ, bày nghi trượng, xuất nghi vệ. Có gì không đúng sao?”
Dĩ nhiên chẳng có gì sai. Con đường từ trang viên nhà họ Vân đến kinh thành đã được sửa thẳng mấy lần, giờ gần như đi một mạch đường thẳng, chỉ cách ba mươi lăm dặm. Hoàng đế đã quyết bắt bẻ chuyện này, Vân Diệp cũng hết cách. Trước đây hoàng đế đến nhà họ Vân hay lên Ngọc Sơn đều ăn mặc giản tiện, lần này nhất định phải long trọng, hắn đành mặc kệ ông thôi.
Hoàng đế sắp năm mươi tuổi, tính tình lại càng lúc càng nóng nảy. Trong hoàng cung giờ tràn ngập bầu không khí hung bạo. Nói vậy là bởi gần đây hoàng đế cứ sai người đánh chết người bằng trượng.
Bị đánh bằng trượng đến chết là một kiểu chết vô cùng đau đớn. Chỉ cần nhìn những người chết phần lớn đều là hoạn quan phụ trách thu mua, sẽ hiểu hoàng đế đang ra lệnh bịt miệng.
Thông thường, dân chúng luôn tò mò về hoàng cung bí ẩn, lúc nào cũng muốn nghe ngóng cuộc sống hoàng tộc. Vì vậy, các hoạn quan phụ trách thu mua trở thành nguồn tin duy nhất. Hoàng đế đã làm thế tức là muốn tiếp tục duy trì vẻ thần bí.
Vân Diệp dẫn vợ chồng hoàng đế đi thăm con bò mẹ suýt sảy thai, rồi mời họ nếm trái cây sấy của nhà lão Tào. Còn thịt lợn của nhà đồ tể thì đã được nhà họ Vân mua hết, hoàng đế cũng không qua xem nữa.
Chẳng mấy chốc đã đi khắp trang viên nhà họ Vân. Một số lão nông cũng dám cả gan nói chuyện với hoàng đế. Còn Trưởng Tôn đã được một đám phụ nữ già trẻ vây quanh, chẳng biết đi đâu mất. So với hoàng đế uy nghiêm, hoàng hậu nương nương gần gũi, dễ mến luôn được người trong trang viên nhà họ Vân yêu quý nhất.
“Xem ra hoàng hậu được dân chúng yêu mến hơn trẫm rồi!” Lý Nhị quay đầu không thấy hoàng hậu đâu, bèn đùa với dân làng.
“Đàn ông vẫn phải có chút uy nghiêm, nếu không thì khó mà quản được nhà. Mấy đứa con trai của lão đều sợ lão, nhưng lại nghe lời mẹ chúng. Đạo lý cũng vậy thôi.”
Lý Nhị cười gật đầu, rất hài lòng với câu nói ấy.
Khi câu chuyện đã bắt đầu, thấy hoàng đế dễ nói chuyện, đám nông dân cũng dần dần người một câu, ta một câu, tìm cách trò chuyện với ông. Cơ hội được nở mày nở mặt thế này đâu có nhiều.
“Vậy là các ngươi thấy cách triều đình quy định lao dịch không hợp lý?”
“Bệ hạ, cũng không hẳn là không hợp lý. Quốc gia phải sửa đường, xây thành, những việc ấy luôn cần người làm. Tuy Hầu gia nhà ta bắt được không ít người ngoại tộc, nhưng việc xây thành sao có thể giao cho họ? Thành trì của chúng ta vẫn phải do người nhà mình xây. Quan gia đã giảng đạo lý ấy, lão chỉ nghĩ rằng có người thích hợp đi, có người không thích hợp đi.
“Đã cày ruộng triều đình cấp thì phải nộp thuế, đi lao dịch. Vấn đề là người trong trang viên nhà họ Vân chúng ta đi lao dịch thì lỗ vốn.”
“Lỗ vốn? Nói vậy là sao?” Lý Nhị suýt nghẹn vì câu nói ấy. Đi lao dịch mà cũng có chuyện lỗ vốn ư?
Lão nông cười thật thà: “Đúng vậy, lỗ vốn. Bệ hạ xem, nếu lão dùng thời gian đi lao dịch để vào thành bán trái cây sấy, một tháng có thể kiếm được năm đồng bạc. Còn lão chỉ cần bỏ một đồng bạc là thuê được một trai tráng. Nếu để người ấy thay lão đi lao dịch, chẳng những làm được nhiều việc hơn lão mà còn làm tốt hơn. Tính ra lão vẫn lời được bốn đồng bạc. Như vậy tốt cho quan gia, cũng tốt cho lão. Bệ hạ nói xem, năm sau lão có thể thuê một trai tráng đi lao dịch thay mình không?”
Mắt Lý Nhị trợn tròn, không biết trả lời thế nào. Thoạt nhìn, lời lão Tào chẳng có gì sai, đúng là việc vẹn cả đôi đường. Nhưng khi triều đình đặt ra chế độ lao dịch, chẳng ai nghĩ tới vấn đề này. Chỉ cần bàn sâu cho rõ, đã phải định lại chế độ thuế khóa của triều đình. Đâu thể hoàn thành trong một sớm một chiều.
“Bệ hạ, con trai lão là phủ binh, cũng theo Hầu gia ra chiến trường mấy lần, lập được chút quân công. Giờ nó ở nhà thành ra lười nhác, chẳng chịu làm việc gì, ỷ mình có công lao rồi định ngồi không ăn bám, chỉ chăm chăm chờ bệ hạ gọi nó ra chiến trường lần nữa. Lão đã hỏi Hầu gia nhà ta, chính sách mấy năm nay của triều đình là nghỉ ngơi dưỡng sức, không động binh đao nữa. Cứ để nó thế này thì biết làm sao? Nói cho cùng, nó là phủ binh, quân nông hợp nhất; triều đình không đánh trận thì nó phải làm nông mới đúng. Nhưng nó không muốn cày ruộng, chỉ muốn làm lính. Bệ hạ có thể gọi nó vào quân ngũ lần nữa không?”
Lý Nhị há hốc miệng. Đây lại là một vấn đề liên quan đến chế độ binh dịch của quốc gia, chẳng thể giải thích rõ ràng chỉ bằng một hai câu. Kết quả xử lý mà bản thân cho là hoàn hảo, khi xuống tới bên dưới lại hoàn toàn biến dạng. Dùng suy nghĩ của một người để thay thế suy nghĩ của cả thiên hạ, quả thật quá thiên lệch.
Cùng một nắm gạo nuôi trăm kiểu người; suy nghĩ của mỗi người đều khác nhau. Trước kia ông cứ tưởng dân chúng chỉ có thể nêu những chuyện như bò mẹ, trái cây sấy, thịt lợn. Giờ ông mới nhận ra hoàn toàn không phải vậy. Mọi chính sách ông đặt ra, cuối cùng đều đổ lên đầu họ; chính họ mới là người diễn giải những chính sách ấy đến cùng.
“Nước có thể nâng thuyền, cũng có thể lật thuyền; mà tính nước lại biến đổi khôn lường. Điều khiển thuyền cũng phải thuận theo tình hình: có lúc mượn sức, có lúc thuận dòng, có lúc ngược nước mà đi. Kẻ không thạo thủy tính ắt sẽ lật thuyền!”
Trở về nhà họ Vân, Lý Nhị cùng các đại thần ngồi trong đại sảnh, kể lại những điều mình chứng kiến ở trang viên nhà họ Vân. Chỉ hai câu hỏi của hai lão nông đã khiến bậc chí tôn thiên hạ như ông cứng họng. Dưới gầm trời còn bao nhiêu dân chúng, còn biết bao vấn đề tích tụ chưa rõ; dưới mặt nước tưởng chừng phẳng lặng kia rốt cuộc ẩn giấu bao nhiêu dòng chảy ngầm?
Nghe xong, Lý Cương cười ha hả, nói: “Bệ hạ chớ tự xem nhẹ mình. Từ khi lập triều Trinh Quán đến nay, đây đã là một thời thịnh thế hiếm có suốt nghìn năm. Hiện giờ nước ta không có họa ngoại xâm, trong nước cũng chẳng có nỗi lo tiềm ẩn, đó chính là công lao của bệ hạ. Bệ hạ luôn khắc ghi dân chúng trong lòng, tự nhiên có thể trở thành một đời thánh quân. Điều bệ hạ gặp phải lúc này chính là cảnh trăm miệng khó chiều.
“Một chính sách, từ khi ban hành đến lúc thực thi, cần chăm lo lợi ích của đa số chứ không phải một nhóm nhỏ. Bệ hạ đã bị vẻ bề ngoài của trang viên nhà họ Vân làm cho nhầm lẫn.
“Chính lão Tào ấy cũng nói mỗi tháng mình kiếm được năm đồng bạc. Lẽ nào bệ hạ cho rằng tất cả những người bán trái cây sấy trong thiên hạ đều có thể kiếm năm đồng bạc một tháng? Lão thuê nổi một trai tráng, chẳng lẽ người khác cũng thuê nổi? Lao dịch là cách để dân chúng bày tỏ lòng trung thành với quốc gia, chứ không phải chỉ là chuyện một đồng bạc. Theo lão phu, việc lao dịch chỉ nên mở rộng, không nên giảm bớt. Còn phủ binh lười biếng kia chẳng qua chỉ là trường hợp cá biệt, không thể áp dụng thành lệ.”
“Chuyện hai đứa trẻ tranh luận về mặt trời, bệ hạ không thể nào chưa từng đọc qua chứ?”