Gạt những ý nghĩ rối bời sang một bên, Vân Diệp vùi đầu vào thư phòng. Trước khi bắt đầu cuộc đời nông phu, chàng phải soạn xong giáo trình toán học cho thư viện. Phần kiến thức toán căn bản dành cho bậc tiểu học đã viết đến tập thứ ba; chỉ cần hoàn thành tập thứ tư đang cầm trong tay, chàng sẽ có được một bộ khái quát đầy đủ về toán sơ cấp.
Trong đó có phần làm quen với ký hiệu toán học và những ứng dụng thực tế đơn giản. Lý Thái và những người khác cực lực phản đối mấy bài kiểu một ống dẫn nước vào, một ống hút nước ra, hỏi bao lâu thì hút cạn nước — đúng là trò ngớ ngẩn. Nhưng dưới áp lực cao của Vân Diệp, họ vẫn đành phải nghiên cứu cho kỹ rốt cuộc đến khi nào mới hút cạn được nước.
Họ không muốn trên bài thi của mình chễm chệ một quả trứng ngỗng to tướng. Nền giáo dục thi cử ở đời sau đã phô bày sức uy hiếp mạnh mẽ của nó tại Đại Đường.
Trong thành Trường An, giờ đây bạn cũ gặp nhau đã thịnh hành câu hỏi: “Nhị lang nhà ông thi cử thế nào?” Cách trò chuyện mới mẻ này khiến phụ huynh những học sinh thi tốt mặt mày vênh váo, miệng lại khiêm tốn đáp: “Cũng tàm tạm, đứng thứ ba thư viện thôi.”
Còn những học sinh thi không tốt, mỗi tháng một lần về nhà chẳng khác nào vượt cửa quỷ môn quan; ngày ngày sống thấp thỏm, chẳng còn chút niềm vui nào.
Viết xong nét chữ cuối cùng, Vân Diệp đặt bút than xuống, lấy khăn ướt lau mặt rồi đẩy cửa phòng. Chàng thấy lão Trang đeo hoành đao, đứng trước cửa như thần giữ cửa.
Cũng chẳng còn cách nào. Giờ hễ bà nội phát hiện Vân Diệp viết chữ, chỉ cần là ban ngày, bà sẽ đóng chặt cổng, từ chối tiếp khách, tự mình ngồi trên ghế bập bênh canh ở cửa. Chàng viết xong, bà lại ân cần dọn dẹp thư phòng cho cháu, không cho ai nhúng tay.
Còn ban đêm, Trang Tam Đình, người hầu trung thành nhất nhà, sẽ xuất hiện. Lâu dần, đám gia nhân và nha hoàn trong nhà, trừ phi có việc quan trọng, tuyệt đối không bước chân vào sân thư phòng. Sự thay đổi này khiến bà nội rất hài lòng.
“Lão Trang, đã canh ba rồi, đi nghỉ đi. Tối nay ta viết xong rồi, ông không cần cứ đứng canh ở đây.”
“Hầu gia, đại sự của ngài quan trọng hơn. Thân thể lão Trang tôi khỏe lắm, ngủ ít đi hai canh giờ cũng chẳng hề hấn gì.”
“Thế thì ngồi nói chuyện với ta một lát. Ta buồn bực suốt hai ngày, người sắp gỉ sét đến nơi rồi, phải thư giãn chút. Kể ta nghe trong nhà thế nào? Ông mới cưới, nên ở bên vợ nhiều hơn mới phải. Không có việc gì mà cứ canh thư phòng làm gì, coi chừng vợ ông oán đấy.” Vân Diệp rất bất mãn vì bà nội biến thư phòng thành Bạch Hổ tiết đường.
“Vợ tôi là người nhà quê, tay chân thô kệch. Nếu không phải thấy cô ấy có tướng dễ sinh nở thì tôi chẳng cưới đâu. Còn dám xen vào chuyện của đàn ông, tôi đánh cho một trận.” Nhắc đến vợ, Trang Tam Đình liền cười tươi như Phật Di Lặc. Nghe nói nàng là con gái nhà gia giáo; lão Trang dùng tiền đánh bại không biết bao nhiêu đối thủ cầu hôn mới cưới được người đẹp về nhà. Hôm thành thân, Vân Diệp cũng có mặt. Khi ấy chưa có tục trùm khăn che mặt, cô dâu mặc áo cưới đỏ rực, mày rậm, mắt to, miệng rộng, đúng kiểu con gái Quan Trung; vóc người cao lớn khỏe mạnh, rất xứng với lão Trang, chỉ là hơi trẻ, mới mười sáu tuổi.
“Đừng có khoe khoang. Sau lưng ta không biết ông phải đội ghế hay quỳ bên mép giường rồi, giờ còn chạy đến đây ra vẻ ông lớn.” Vân Diệp không tin chuyện ông già cưới vợ trẻ mà hai người có thể bình đẳng được.
“Thật mà, Hầu gia đừng bôi nhọ tôi. Lão Trang tôi là hán tử đội trời đạp đất, sao có thể để vợ chỉ trỏ năm ba câu? Ngài không tin thì giờ tôi đi đánh cô ấy ngay.”
“Ngồi yên đi. Ai bảo ông đi đánh vợ? Đàn ông hèn kém mới đánh vợ. Sống cho gia đình êm ấm mới là điều quan trọng hơn cả.” Cái tính bốc đồng của lính tráng là thế, không chịu được khích bác, cứ bị khích một cái là bùng lên.
Cô cô xách hộp thức ăn từ phía cổng tròn hình trăng đi tới. Thấy Vân Diệp và Trang Tam Đình đang trò chuyện, cô mở hộp đặt lên bàn đá giữa sân, múc hai bát cháo lớn, rồi lấy thêm hai đĩa nhỏ, thức ăn trong đĩa chẳng có bao nhiêu, ngoài ra còn một bát nhỏ đậu tằm luộc nước muối. Trong bình rượu là rượu nho. Vân Diệp có thói quen uống một chút trước khi ngủ, tật xấu chàng mang từ đời sau đến; bà nội lại cho rằng đó là phép tắc tốt của nhà giàu.
Chàng gọi Trang Tam Đình ngồi đối diện, rót cho ông một chén, rồi tự rót cho mình một chén. Trang Tam Đình đã quen tính tình Vân Diệp, cũng chẳng khách sáo, một hơi cạn sạch rượu, rồi bưng bát cháo lên húp sùm sụp. Thức ăn thì chẳng động đến miếng nào.
Cô cô vào thư phòng, sột soạt sắp xếp bản thảo. Không cần nói cũng biết bà được bà nội sai đến.
“Lão Trang, cuộc sống của nông hộ giờ thế nào? Họ có còn được ăn no không?”
“Hầu gia, nông hộ trong thiên hạ đều như nhau cả, lương thực lúc nào cũng không đủ ăn. Cũng lạ thật, càng nghèo lại càng ăn khỏe. Tôi ăn ở phủ, ba bát cơm là đủ; về nhà không ăn bốn bát thì cứ thấy như chưa ăn. Chẳng hiểu vì sao nữa.”
“Thiếu chất béo đấy, ông hiểu không? Người ta đâu thể chỉ ăn lương thực, còn phải ăn thịt, rau, đủ loại ngũ cốc, trái cây nữa. Thức ăn trong phủ đa dạng hơn, ông ăn thêm một miếng rau thì sẽ bớt ăn một miếng cơm; gặm thêm một quả cũng bớt ăn một miếng cơm. Hơn nữa, đồ ăn trong phủ dùng nhiều dầu mỡ nên no lâu hơn. Nhà ông sao sánh được.”
Vân Diệp rất thất vọng. Trang Tam Đình né tránh chuyện sống thực tế của nông dân, dùng một câu chuyện cười chẳng buồn cười của mình để lái sang chuyện khác.
Vân Diệp đã điều tra: chín mươi phần trăm người trong trang đang ở cảnh bần cùng, nghĩa là trong nhà không có đủ lương thực dự trữ cho một năm, phải dựa vào rau dại, quả dại để chống đói. Muốn dựa vào nghề phụ hay chăn nuôi để nhanh chóng thoát nghèo là chuyện không thể.
Bảo họ nuôi gà, nuôi lợn là tăng thêm gánh nặng cho cuộc sống của họ. Người còn chẳng đủ ăn thì nói gì đến những thứ khác. Không phải không có nông hộ nửa đêm canh ba vẫn đào đất ngoài ruộng; họ không phải ban ngày không rảnh, mà vì sợ làm việc khiến quần áo rách mòn, nên phải cởi trần, tránh mọi người rồi làm ruộng ban đêm.
Chính vì nghe câu chuyện cười ấy mà Vân Diệp nảy ra ý định làm nông phu.
Thư viện rất quan trọng. Theo Vân Diệp, ước mơ của chàng phải nhờ thư viện mới thực hiện được. Đây là nơi bồi dưỡng nhân tài cấp cao, sau này còn phải phát triển rộng khắp. Từ câu chuyện cười kia, Vân Diệp nhận ra mình đã phạm một sai lầm lớn đến nhường nào: một học phủ bậc cao không có nền tảng quần chúng chỉ có thể sớm nở tối tàn.
Đúng là tự quàng gông vào cổ mình. Rõ ràng có thể sống những ngày vui vẻ thảnh thơi, vậy mà lại tự chuốc lấy khổ. Từ khi con người có dã tâm, họ phải đối mặt với đau khổ; tất cả đều do tự mình chuốc lấy. Nhưng là người sống trong thời đại vật chất vô cùng sung túc, lòng tự trọng không cho phép chàng để tình trạng như thế này xuất hiện trên lãnh địa của mình, bởi đó là sự xúc phạm con người. Dù là Vân Diệp ở đời sau hay Vân Diệp của Đại Đường, chàng đều không cho phép câu chuyện cười như vậy tái diễn.
Kinh Phật có câu: “Như người ở trong rừng gai, không động thì gai chẳng đâm bị thương; vọng tâm không khởi, thường an trú trong niềm vui tịch diệt. Một khi vọng tâm vừa động, liền bị gai của các pháp hữu vi đâm tổn thương.”
Ngẩng đầu nhìn vầng trăng sáng giữa trời, Vân Diệp im lặng hồi lâu. Trang Tam Đình khẽ đứng dậy, đi tuần quanh bốn phía. Cô cô dọn dẹp thư phòng xong, thấy cháu trai ngẩn ngơ thì nép mình vào bóng mái hiên, lo lắng nhìn chàng mà không lên tiếng. Cô cảm nhận được khắp sân đều tràn ngập nỗi không cam lòng.
Xin đề cử, xin đề cử, xin đề cử.